Saturday, October 17, 2020

नेपालको ऐतिहाँसिक गुजरावाद

 


यो आलेख नेपालीहरूको सामाजिक मानसिकता माथिको सतही अवलोकन हो । र मलाई के लाग्छ भने आम मान्छेलाई सतही कुरा मन पर्छ । सतही कुरा सुस्पष्ट हुन्छ । सतही ज्ञान, सतही संघर्ष, सतही सम्पन्नता, सतही सम्बन्ध जिन्दगीको तलाउमा उत्रने कला हो, गहिराई त जिन्दगीलाई डुबाउने उपाय सिवाय केही होइन ।

म कहिलेकाहिँ यसो विचार गर्छु ः नेपालको राष्ट्रिय मनोविज्ञानको स्टिमुली तन्तु के होला ? म मनोविज्ञानकै विद्यार्थी त होइन तैपनि किन हो मलाई आफू सम्मिलित यो देशको मनोविज्ञान नै कुनै न कुनै हदमा हाम्रो अविकासको कडी हो जस्तो लाग्छ । हाम्रो विचार, संस्कृति र दर्शनको सामूहिक स्वाभावले हामीलाई एकातिर नेपाली हुनुको परिचय दिएको छ भने अर्कोतिर अज्ञानता, अभाव, अशिक्षा जस्ता ‘अ’हरुको अध्याय पनि जम्मा गरेको छ ।

त्यस्तो विचार मैले जसरी डोरबहादुर बिष्टले उहिल्यै सोंचेका हुन् । खासमा मेरो सोंचाई “फेटलिजम एण्ड डेभलपमेन्ट“कै डोरमा पलाएको विचार हो भन्ने पनि मलाई थाहा छ । तर बिष्टले भनेको भाग्यवादले नेपालको मौलिक राष्ट्रिय मनोविज्ञानको अर्थ दिदैन । किनकी भाग्यवाद संसारका हरेक देशमा छ त्यसको तिब्रता र बिस्तृति भने फरक हुन सक्छन । हेरिल्याउँदा संसारकै सर्बाधिक विकसितमध्येको देश जापानमा सबैभन्दा धेरै भाग्यवाद छ । त्यसैले मलाई घरिघरि त के पनि लाग्छ भने भाग्यवाद अविकासको कारण हुँदै होइन ।

खासमा म राष्ट्रिय मनोविज्ञानको सतही कुरा गर्दै थिएँ । यस्तो मनोविज्ञान राज्यले ‘ल हाम्रो सरकारले अबदेखि यस्तो राष्ट्रिय मनोविज्ञान बनाउने निर्णय गर्यो’ भनेर बनाउने कुरा होइन । हाम्रो आफ्नै व्यक्तिगत मनोविज्ञान पनि हामी आफैँले निर्माण गर्ने कुरा होइन । इतिहासको लिखित या अलिखित संघर्ष र त्यसको उपलब्धिको अविरल अभ्यासबाट राष्ट्रिय मनोविज्ञान बनेको हुन्छ । यही अभ्यासका कारण हामीले समय सम्बन्धि धारणा निर्माण गरेका हुन्छौं । विगतलाई कसरी लिने ? भविष्यप्रति कस्तो धारणा राख्ने र कस्तो तयारी वर्तमानमा गर्ने भन्ने बिषयबाटै मान्छेको मिहिनेत र संघर्ष निर्देशित भएको हुन्छ ।

समयगत रूपमा हेर्दा मान्छेका तीन मनोवृत्ति हुन्छन् । एक थरी मान्छेलाई अहिलेभन्दा उहिले धेरै राम्रो थियो भन्ने धारणा हुन्छ । संसारका हरेक समाजमा सत्ययुग (गोल्डेन एज) को कल्पना छ । अतित्प्रति आकर्षित हुनु मानवीय गुण हो । विगतप्रतिको यही आकर्षण नै वास्तवमा ज्ञानको श्रोत हो । किनकी ज्ञान भनेकै इतिहासको विवेचना हो । तर अतित्मा आफ्नो उपस्थितिलाई कसरी संलग्न गर्ने ? अतित्को अस्तित्वलाई आफू असंलग्न भएर खोज्ने कि ‘पूर्व जन्म’को संलग्नताबाट खोज्ने ? यसको आधारमा नै ज्ञानको वैज्ञानिक वा आध्यात्मिक लय निर्धारण भएको हुन्छ ।

बिष्टले गरेको सामाजिक अविकासको विवेचना अतिप्रधान विवेचना हो । जेसुकै अफ्ठ्यारो अबस्था आए पनि त्यसलाई पूर्वजन्मको फल भनेर चित्त बुझाउने ठाउँ भएपछि मान्छे धेरै हदसम्म समर्पणवादी बन्न पुग्छ भन्ने उनको निश्कर्ष हो । ‘अहिले जे भैरहेको छ, त्यो मेरो नियन्त्रणमा छैन । यो त मेरो भाग्यको फल मात्रै हो’ भन्ने सोच नै विकास विरोधी सोंच हो ।

दोस्रो थरी मान्छे वर्तमानप्रति केन्द्रित हुन्छन् । उनीहरूलाई न अतिअतित्को पूर्व जन्मका आधारमा निर्देशित हुन्छ न भविष्यप्रति उत्पात् चिन्तित् । वर्तमानका नीजि वा सामाजिक आवश्यकता र त्यसको पूर्तिका प्रति मान्छेले गर्ने प्रयत्न कस्तो हुन्छ भन्ने बिषय नै मान्छेको वर्तमानमुखी मनोविज्ञान हो । मेरो खास विवेचना यसमा केन्द्रित छ ।

तेस्रोथरि मान्छे भविष्यकेन्द्रित हुन्छन् । भविष्य उन्मुखता खासमा अतित्उन्मुखताकै करलरी अभ्यास हो । भाग्यभरोसाकै अर्को पाटो हो । नेदरल्याण्डका प्रसिद्ध सोधकर्ता गीर्ट होफ्स्टेडले समाजहरुको ‘भविष्य उन्मुखता’ अन्तरगत अध्ययन गरेका छन् । संयोगले बिष्ट जन्मेकै बर्ष सन १९२८ मा उनी जन्मेका थिए । बिष्ट बेपत्ता भए होफ्स्टेड गत फेब्रुअरीमा बिते । (यी दुईमध्ये एकजना अर्कोबाट पक्कै प्रभावित थिए कि भन्ने म अनुमान लगाउँछु ।) ‘मान्छे भविष्यप्रति जति केन्द्रित हुन्छ त्यत्ति नै उ अहिले कर्मशिल हुन्छ ।’ होफ्स्टेडको निश्कर्ष थियो । नेतृत्व र संस्कृति बारेको चेत संसारका हरेक समाजमा ५ आयाममा बाँडिएको हुन्छ भन्दै होफ्स्टेडले संसारका सबै देशका समाजिक विवेचना गरेका छन् ।

हामी जुन संस्कारका हुक्र्यौँ यसले जीवनको बारेमा भन्दा ज्यादा जीवनपछिको सोंच ज्यादा राख्छ । जति पाप गरेपनि श्रीमदभागवत सप्ताह लगाएपछि पखालिने व्यवस्था छ समाजमा । त्यसो भएपछि जिन्दगीको लागि छोटो बाटोबाट हलक्क पैसा कमाउने र जिन्दगी पछिको लागि श्रीहरी गुहार्ने उपाय निस्कने भइहाल्यो । सनातन हिन्दू–बौद्ध दर्शनको मिश्रणबाट निर्मित यहाँका अन्य धर्मालम्बीमा पनि यही मनोविज्ञान छ्यालब्याल छ ।

बिष्ट र होफ्स्टेडका दुबै मोडेल अर्थात भाग्यवाद र भविष्य उन्मुखताको सामाजिक मनोविज्ञान खासमा समाजको वर्तमानप्रतिको अवधारणाबाट निर्देशित भएको हुन्छ । पूर्वजन्म र भविष्यवादको सोंच खासमा गुजारावादी सोंचको उत्प्रेरक हो । ‘त्यत्ति भएपछि त भैहाल्यो नि’ भन्ने हिसाबले नेपालमा अधिकाँस मान्छेहरू चल्छन् । त्यसैको फाइदा ‘यत्तिले कहाँ पुग्छ ?’ भन्नेहरुले उठाइरहेका हुन्छन् ।
यो ‘यत्तिले पुग्ने’ सोंच बनाउन हामी सारभूत रुपका केबाट निर्देशित छौं ? हामी किन काम गर्छौँ या काम गर्दैनौँ ? हामी किन चाँडै उम्लिन्छौं र चाँडै सेलाउँछौं ? हामी किन अत्यन्तै आपतको बेलामा पनि गैरगम्भीर तरिकाले शान्त बस्न सक्छौं ? वा शान्त बसेर अवलोकन गर्नु पर्ने समयमा अनावश्यक उर्लन्छौं ? हामी किन चाहिनेभन्दा ज्यादा क्षमाशिल भएको ? ‘भैगो भो छोड्दे’ मनोविज्ञान किन मेचीदेखि महाकालीसम्म बरोबर बाँडिएको ? हाम्रो समाजको स्वभाव किन यस्तो भयो ? के कारणले हामी अति भ्रष्ट र गुण्डागर्दी मार्काको राजनीतिक नेतृत्वलाई पनि बारम्बार भोट खसालिरहेका छौँ ? के हाम्रो आधारभूत सामाजिक स्वभाव नै हिंस्रक र गुण्डागर्दी मार्काको हो ?

मैले पुगेको सतही निश्कर्स के हो भने यो देशको सबैभन्दा शक्तिशाली विचार गुजारावाद हो । ‘यत्ति भएपछि गुजारा चल्छ’ भनेर हामीले जीवनमा तमाम काम गर्छौं । पढ्छौं, जागिर खान्छौं, प्रेम गर्छौं, बिहे गर्छौं, साथी र सम्बन्ध निर्वाह गछौं । गुजारामा जीवन सक्छौं । ‘यत्तिको भए त भैहाल्यो नि !’ भन्ने आधारमा जीवनका तमाम निर्णयहरु गरेका हुन्छौं हामीले । हामी यत्तिको भएपछि भैहाल्यो भनेर गुजारामुखी नेतालाई भोटहाल्छौं । जिन्दगीभर सम्पत्ति कमाउँछौं र त्यसलाई उपयोग गर्दैनौं, छोरानातीका लागि राख्छौं । कुनै काल जमानामा एउटा पुर्खाले जोरिदिएको सम्पत्ति आफ्ना सन्ततीका लागि सुरक्षित हस्तान्तरण गर्दिनु बाहेक अभिभावक (त्यसमा पनि बाबु) को जिम्मेदारी खासै हुँदैन ।

आधारभूत रुपमा एउटा नेपाली ’जतिसक्दो धेरै सम्पत्ति’ सन्तानलाई हस्तान्तरण गर्न मात्रै बाँचेको हुन्छ । त्यही सम्पत्ति कमाउन मात्रै बाँचेको हुन्छ । सम्पत्तिकै लोभमा उ सात समुन्द्र पार समाज र परिवार छोडेर एकलकाँटे जीवन बिताउन राजी हुन्छ । यो बाहेक खास अरु केही कुराको लागि औसत नेपाली बाँचेको देख्दिन म ।

Published at : Everest Awaj

1 comment:

  1. Slots form the backbone of this site and there are tons of to choose from|to choose from}. These titles come from a variety of|quite lots of|a wide range of} different software suppliers, including NetEnt, Microgaming and Foxium. The way the slots have been break up into different sections helps you to discover the sport type you’re in search of. Fans of 3-reel slots should be significantly joyful at this site, as there are a great deal of} classic video games for you to can} select from. The first focus in our Spin Casino review for 2022 토토사이트 is the selection of video games. You might be pretty impressed if you’re a web-based slots fan.

    ReplyDelete